sobota, 9 grudnia 2017

Mosty i brama -podróż w czasie.

Pierwszy stały drewniany most na Bugu- między  Brześciem, a Błotkowo- (Terespol od 1697 roku), postawiono w początkowym okresie panowania króla Zygmunta II Augusta (1548-1572). 1*
Brześć już wtedy był prężnym ośrodkiem politycznym i gospodarczym.W XVI wieku odbywały się tu znane targi brzeskie. Przez Brześć przechodziły  drogi o dużym znaczeniu dla całej Litwy i Polski-"szlak królewski" 2* łączący dwie stolice Kraków i Wilno, "gościniec łukowski" do Łukowa, Radomia i dalej na zachód Europy oraz droga z Brześcia do Chełma.
W tych warunkach stały most  na Bugu był wielkim atutem miasta.
Niestety mosty drewniane nie były zbyt trwałe. Znawcy tematu żywotność ówczesnych mostów drewnianych oceniali na około dwadzieścia pięć -trzydzieści lat. Często kończyły one żywot wcześniej ulegając zniszczeniom wojennym, powodziom i spiętrzonej krze lodowej. Tylko o niektórych mostach pozostały lakoniczne wzmianki pisane. Czytamy w nich, że następny nowy most na Bugu miedzy- Brześciem, a Błotkowem zbudowano w 1571 roku. 3*
O tym jak wyglądały te mosty nic nie wiemy. Pomocna w takich okolicznościach może się okazać metoda porównawcza. W tym bowiem okresie lata 1568-73 wybudowano pierwszy stały drewniany most przez Wisłę w Warszawie. O nim zachowało się więcej zapisek, rysunek, rycina, a fraszką-
"Na most warszawski" uwiecznił to dzieło poeta -Jan Kochanowski (1530-1584). Most Zygmunta Augusta-taką ma nazwę, miał około 500 m długości, oparty był na 18-22? stałych podporach, posadowionych na palach. Od strony warszawskiej Pragi podpory były pływające-łyżwowe,  co umożliwiało przepływ statków. Most miał 6 m szerokości, a przed krą lodową chroniły go izbice.Wykonano go z drewna dębowego i sosnowego.Chroniony był przez Bramę-Wieżę Mostową. Most użytkowano trzydzieści lat, aż został zniszczony przez powódź w 1603 roku.
Mosty na Bugu naprzeciw Brześcia-Błotkowo były pewnie skromniejsze, ale koncepcja budowy i wygląd, zapewne -podobne.
Ponad dwieście lat później zapisano, że "porządny" i "bezpieczny" most na Bugu wybudował  Jerzy Flemming (1699-1771), podskarbi wielki litewski i właściciel Terespola.
Po III rozbiorze Polski-1795 r nową granicę ustanowiono na Starym Bugu. Terespol znalazł się w granicach Cesarstwa Austrii, a Brześć w carskiej Rosji.
         Wtedy to właśnie generał, inżynier Piotr Suchtelen (1751-1836)- Holender- w służbie carskiej, najpierw przedstawił projekt fortyfikacji Modlina, a w kilka lat później wskazał potrzebę budowy wielkiej twierdzy w Brześciu.
Powstanie Księstwa Warszawskiego (1807-1815), wyprawa Napoleona na Rosję-1812, plany budowy twierdzy przesunęły w czasie. W latach 1819-1823 rząd Królestwa Polskiego wybudował Trakt Brzeski- nowoczesną drogę bitą z kamienia, z Warszawy do Brześcia. Wówczas to, tuż za Terespolem, na Starym Bugu wybudowano pierwszy most, ale już-  nie drewniany, lecz wiszący -stalowy. Projektantem i wykonawcą mostu był holenderski inżynier J.H.Singels. Ten sam inżynier  około 1836 roku zaprojektował i wybudował  most wiszący w Twierdzy Modlin. W latach 1836-1840 został też,  zbudowany okazały most wiszący na głównym nurcie rzeki Bug, na wysokości Brześcia i Terespola. Czy i ten most był dziełem inż.Singelsa?
           Będąc w cytadeli  Twierdzy Brzeskiej mam w wyobraźni plan Georga von Fjurstenhofa z 1740 roku, która ukazuje stary Brześć i Terespol z tego okresu. Stare miasto Brześć od północy, wschodu i południa oblewała rzeka Muchawiec. Od zachodu główny nurt rzeki Bug. Na takiej wyspie- sto lat później, zbudowano Cytadelę Twierdzy Brzeskiej. Cytadela miała  bramy ukierunkowane na cztery strony świata. Przejazd z Cytadeli w kierunku północnym odbywał się Bramą Białostocką (Brygidska), w kierunku wschodnim Bramą Brzeską (Sztabowa), a w kierunku południowym Bramą Chełmską (Szpitalna). Nazwy bram ulegały zmianom w poszczególnych okresach. Te okresy to: carski, polski, radziecki- obecnie białoruski.
Osobiście interesuje mnie najbardziej brama prowadząca w kierunku zachodnim- na Umocnienie Terespolskie i ją chciałbym w tym poście przedstawić. Ta brama na cześć Terespola została nazwana -Bramą Terespolską. W ten sposób Terespol został dowartościowany- i w nazwie bram, znalazł się w gronie miast które posiadały taka rangę jak: Białystok, Brześć i Chełm.
 Brama Terespolska była wybudowana z czerwonej cegły, dwupiętrowa,w okresie polskim 1919-1939 -była nazywana Bramą Saperską. Wtedy też dobudowano do niej kolejne trzy piętra. Umieszczono tam zbiorniki z wodą i wówczas Brama pełniła funkcję wieży ciśnień. Górne piętra Bramy zostały mocno uszkodzone- w trakcie obrony Twierdzy, w czerwcu 1941 r. Ze względu na możliwość zawalenia się Niemcy usunęli- uszkodzone, trzy górne piętra.
Na niemieckiej kronice filmowej widzimy wjazd do Twierdzy Brzeskiej Hitlera i Mussoliniego- 26.08 1941 r . 4* Na tej kronice Brama Terespolska jest widoczna. Generalnie jej zarys- z tamtego okresu, zachował się do naszych dni.
Pisząc o Bramie Terespolskiej należy wspomnieć o moście wiszącym na Bugu, który już wówczas był podziwiany i uchodził za jeden z największych w carskiej Rosji.


 Widok starego Brześcia  na makiecie.Brzeskie Muzeum Sztuki -Brześć-Białoruś.
 Na pierwszym planie-na makiecie,Zamek Brzeski. Po prawej stronie rzeka Muchawiec wpadająca do rzeki Bug. Dalej most na Bugu w kierunku osady Błotkowo po zachodniej stronie rzeki.

 Most w zbliżeniu.
Po zachodniej stronie Bugu-osada Błotkowo.

Twierdza Brzeska w drugiej połowie XIX wieku.Prostokątami w  kolorze niebieskim zaznaczyłem bramy wychodzące z Cytadeli Twierdzy Brzeskiej.
1. Brama Białostocka 2 .Brama Brzeska 3. Brama Chełmska 4. Brama Terespolska.
Brama Terespolska i wiszący most na Bugu na obrazie Marcina Zaleskiego (1796-1877).
Foto: z zasobów ,Memorialnego Kompleksu "Twierdza Brzeska-bohater"-Brześć -Białoruś.*

   Paweł Szpilewski (1827-1861) białoruski etnograf i publicysta opublikował swoją relację- z podróży, "Podróż po Polesiu i Białorusi", w 1853 roku w czasopiśmie"Sowremiennik".
 Jadąc od strony Terespola, opisał most wiszący na Bugu-"liczył się w tym czasie jednym z lepszych w Rosji"i "byliśmy zdumieni doskonałym łańcuchowym mostem"- prowadzącym do Twierdzy  Brześć Litewski. W swoich zapiskach porównał go do wcześniejszego mostu na rzece Fontanka - z 1823r. w Sankt Petersburgu.
 Most na Bugu wedle niego był wyraźnie dłuższy,  zaczepiony na stalowych linach, natomiast  petersburski krótszy, ale szerszy i zawieszony na lanych żeliwnych łańcuchach. Foto: powyżej.
 Most wiszący został został zbudowany w latach, około 1836-1840 r.
Konstrukcję nośną stanowiły druciane liny stalowe wsparte na wysokich podporach -pylonach, po trzy z obu stron rzeki ,zakotwione na przyczółkach. Góra środkowego pylonu zwieńczona była dwugłowym orłem carskim. Elementem ozdobnym pylonów były -maszkarony-stylizowana głowa ludzka lub zwierzęca. Na tym foto widok w kierunku Bramy Terespolskiej. Rok 1911.
Foto; z zasobów Memorialnego Kompleksu "Twierdza Brzeska-bohater"Brześć.*

 Foto: z zasobów Memorialnego Kompleksu...*

Dobrze widoczne maszkarony.W czasie I wojny światowej most został uszkodzony.Foto;rok1915 .
Foto: z zasobów Memorialnego Kompleksu "Twierdza Brzeska-bohater"-Brześć. *
Brama i most w 20-latach XX wieku.W okresie polskim 1919-39 Brama nazywała się Saperska i Most Saperski.
 Foto:  z zasobów Memorialnego...*

 Wrzesień 1939 r.Oddział niemiecki schodzący z Mostu Saperskiego- przed Bramą Saperską.
Foto: z zasobów Memorialnego...*

 Wrzesień 17-22. 1939 r. Na Bramie Saperskiej zatknięta flaga niemiecka.
Foto: z zasobów Memorialnego...*
Widok Bramy Terespolskiej-czerwiec-lipiec 1941r.
Foto: z zasobów Memorialnego Kompleksu "Twierdza Brzeska-bohater"*.

 Obrona Twierdzy Brzeskiej czerwiec -lipiec 1941r na obrazie w Muzeum Twierdzy.
 Współczesny widok Bramy Terespolskiej.Foto zrobione z dawnego Umocnienia Terespolskiego Twierdzy Brzeskiej-obecna nazwa to- Wyspa Pograniczna. Most Saperski-Terespolski został -prawdopodobnie, ostatecznie zniszczony w 1944 roku. Władze Białorusi podejmują starania aby most w tym miejscu odbudować.
Foto: A.Korkotadze-2012r.

  Rzeka Bug w miejscu gdzie znajdował się Most Terespolski.Spojrzenie od strony Cytadeli-Bramy Terespolskiej w kierunku Wyspy Pogranicznej. Po drugiej stronie widoczne fragmenty przyczółku mostowego. Foto: październik 2012 r.
 Brama Terespolska. Foto: 2012r.

Brama Terespolska. Foto: 2012r.
Po lewej stronie pozostałości barbakanu który osłaniał Bramę Terespolską. Foto: 2012r.
Na brzegu Bugu-od strony Cytadeli-naprzeciw Bramy Terespolskiej. Spojrzenie w kierunku północnym. Foto: 2012r.

To samo miejsce. Wysoki stan wód rzeki. Foto; 1 Maja 2013 r.
Widok od rzeki Bug na Bramę Terespolską.



 Liny druciane z mostu wiszącego. Po prawej stronie trylinka, wynalazek polskiego inżyniera W.Trylińskiego .Foto: 2012r.

 Inne elementy mostu wiszącego- pozostałe, w Bramie Terespolskiej. Foto: 2012r.
 Brama Terespolska od  środka Cytadeli. Foto: 2013 r.
W najbliższym czasie Brama Terespolska ma być odnawiana.

Terespolski Samorząd w 1994 r. wysunął  śmiałą inicjatywę, utworzenia przejścia granicznego dla pieszych: Terespol-Brześć.
 Przez  lata, inicjatywa ta, była przedmiotem wielu rozmów i dyskusji-w tym na poziomach między państwowych i... chyba ?. Nadal pozostaje otwarta.?-Już nieśmiało, ale  jeszcze czasem pomysł wraca.
 Czerwoną linią zaznaczyłem- przybliżony projekt, przebiegu trasy przejścia granicznego dla pieszych.
Dodatek "Gazety w Lublinie"- Wydanie specjalne. 7 listopada 1994 r. 5*
Pas ruchu- wjazd do Polski .  Drogowe Przejście Graniczne w Terespolu. Foto: 2015 r.

Korzystałem z:
1*  Jerzy Sroka -Brześć nad Bugiem.str.27.
2* http://prochowniaterespol1.blogspot.com/2013/01/krolowie-szlaku-jagiellonskiego-w.html
3* Monografia Gminy Terespol Stanisław Jadczak, Kobylany 2015r,str.23
4* http://prochowniaterespol1.blogspot.com/2013/03/z-lotniska-terespol-do-twierdzy.html
* Fotografie pochodzą z Memorialnego Kompleksu "Twierdza Brzeska -bohater". Brześć-Białoruś.
Dziękuję za udostępnienie.
5*Gazeta w Terespolu.Wydanie specjalne.Gazety Wyborczej.-7 listopada 1994r.

Tekst i pozostałe foto: K.Niczyporuk







piątek, 10 listopada 2017

Rocznica Konferencji.

Mija X rocznica ważnej Konferencji poświęconej tematyce fortyfikacyjnej.W 2007 roku odbyła się w Gminie Terespol-
"Międzynarodowa Konferencja Twierdza Brześć-wspólne dziedzictwo historyczno-kulturowe."
Konferencja pobudziła zainteresowania tematyką fortyfikacyjną , przyczyniła się do rozwoju nowych inicjatyw i przedsięwzięć w tej dziedzinie.

 











Materiały -zasoby Gminy Terespol.Plansze można obejrzeć w Prochowni w Kobylanach.

Opracował;K.Niczyporuk


piątek, 6 października 2017

Łoże armaty.

Na początku lipca 1915 roku do Twierdzy Brześć Litewski wysłano koleją cztery armaty nadbrzeżne , kalibru 254mm . Armaty  te być może przybyły z twierdzy w Sewastopolu -  nad Morzem Czarnym lub twierdzy Kronsztad w Zatoce Fińskiej.
Opinie- na temat, skąd one przybyły, są podzielone .
Armaty nadbrzeżne broniące  dotychczas wybrzeży morskich miały wzmocnić   obronę twierdzy lądowej.
Baterię z dwóch armat ustawiono na kierunku południowym Brześć-Kowel. Drugą baterię ustawiono na kierunku zachodnim-w Terespolu przy obecnej ulicy E.Orzeszkowej.Za marketem Stokrotka w kierunku ulicy Błotkowskiej.
Wraz z ewakuacją Twierdzy Brześć 24 -25 sierpnia 1915 armaty zostały zdemontowane i wywiezione w głąb Rosji.
W Terespolu, po jednej z tych armat zachowało się w bardzo dobrym stanie łoże na którym ona spoczywała. Z ponad 80 sztuk rosyjskich armat  typu 1895 do naszych czasów zachowała jedna.Znajduje się na wyspie Kuivasaari w Finlandii .


Średnica łoża-około 2.6 m,obwód 8 m. 


 Łoże armaty spoczywa na podstawie betonowej.








Łoże z trzpieniem w środku.Foto;Krzysztof Tarasiuk-2008 r.

Trzpień wycięty.Foto;2012 r.

Jedna z sześciu śrub  po obrzeżu łoża.Średnica 5cm.

 Model Armaty 254 mm w Prochowni w Terespolu.Foto;2012r.




Koledzy- z Brześcia i Kowna przy łożu armaty.Foto;2015 r.

Model tej armaty- http://ost-front.ru/2014/08/12/10inch/

Tekst i foto;K.Niczyporuk