środa, 5 grudnia 2018

Obronność Brześcia w ciągu wieków.

Najstarszym i największym miastem nad Bugiem jest Brześć- Brest na Białorusi.
   Pierwsza pisana wzmianka o nim pochodzi z 1019 r. W przyszłym roku- 2019 będzie obchodzić swoje TYSIĄCLECIE.
   Gród obronny posiadał strategiczne położenie w miejscu ujścia rzeki Muchawiec do Bugu. Badania archeologiczne przeprowadzone w latach siedemdziesiątych XX wieku pozwoliły w tym miejscu odsłonić zabudowę podgrodzia z drugiej połowy XIII  wieku. Obecnie znajduje się tam Muzeum Archeologiczne Bereście.
   Wzniesiony w tym  miejscu gród, ochraniał skrzyżowanie dróg lądowych biegnących z Kijowa na Mazowsze i zachód Europy, z Litwy na Wołyń i Podole. Bug był poważną arterią wodną prowadzącą z Kijowa przez Dniepr, Prypeć i Bug na Mazowsze. Prawdopodobnie była też  przeprawa przez rzekę.
W 1020 roku Brześć został zajęty przez wojów Bolesława Chrobrego, który interweniował w celu przywrócenia na tron książęcy w Rusi Kijowskiej, swego zięcia Świętopełka.
Już we wczesnym średniowieczu Brześć był grodem znaczącym, posiadał zamek obronny, stawał się strategicznym punktem obronnym na tym obszarze. Każda z zainteresowanych stron chciała nim zawładnąć i włączyć w swój system obronny.
Brześć na krótko zdobywali władcy Polski- w 1071 r. Bolesław Śmiały, w 1182 r. Kazimierz II Sprawiedliwy, w 1349 r. Kazimierz Wielki. Poza Polską, o ośrodek ten i okoliczne ziemie rywalizowały: Ruś Kijowska, Litwa i Krzyżacy.
Z tych zmagań zwycięsko wyszła Litwa, która na mocy traktatu polsko-litewskiego z 1351r. objęła we władanie Brześć i okoliczne ziemie. Unia Polski z Litwą w Krewie połączyła oba kraje, a w pięć lat później,  Brześć w 1390 r. otrzymał prawo magdeburskie- wyższy stopień zorganizowania samorządności miasta.
W latach 1569-1795 funkcjonowało województwo brzesko-litewskie z siedzibą w Brześciu. Obejmowało ono ziemie po obu stronach Bugu.
W drugiej  połowie połowie XVII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów znalazła się  w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Zgromadziły się nad nią "czarne chmury". Powstanie Chmielnickiego, wojna  z Rosją i najbardziej niszczący Potop szwedzki. Obce wojska pustoszyły kraj. Dotarły do Brześcia Litewskiego i chociaż miasto posiadało ufortyfikowany zamek oraz było częściowo obwarowane, to jednak nie zdołało skutecznie się obronić. W wyniku oblężenia Brześć został zdobyty przez Kozaków Chmielnickiego w 1648 r., poddał się przeważającym siłom szwedzko siedmiogrodzkim w 1657 roku, a w 1660 r.zdobyły go  wojska rosyjskie. Wówczas to w Brześciu znaleźli się przedstawiciele wojujących stron, docenili wysiłek obronny miasta. Walory obronne miasta i okolicy wysoko ocenił Fiodor Rtiszczew (1626-1673), zaufany poseł rosyjski cara Aleksego Michajłowicza Romanowa.
   Natomiast szwedzki kartograf, inżynier wojskowy i architekt Erik Dahlabergh (1625-1703) napisał, że Brześć "jest ponad przeciętną miarę silną twierdzą, doskonale przy tym położoną".
Po trzecim rozbiorze Polski- 1795 r, nową granicę ustanowiono na starym zachodnim korycie Bugu. Wschodnie, szersze, ale młodsze koryto Bugu znalazło się w granicach Rosji. Leżący po wschodniej stronie Bugu Brześć przeszedł w ręce carskiej Rosji, a Terespol zajęła Austria.
  Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej w tej części Europy wytworzyła się nowa sytuacja polityczno- strategiczna. Wówczas to Rosja, powołała komisję generała Piotra Suchtelena, celem przeglądu  nowego układu granic. Zadaniem  komisji było wskazanie sposobów ich zabezpieczenia. Prace w terenie, prowadził także kpt.inż.Karol Opperman, który w dwóch projektach z 1796 r i 1798r proponował wybudowanie twierdzy w Brześciu Litewskim. W tych projektach jak i następnych, wnioskowano, aby w Brześciu, ze względu na strategiczne położenie, wybudować wielką twierdzę. Jeden z pierwszych, bardziej znanych planów budowy twierdzy w Brześciu- pochodzi z 1807 r. Ogólne zasady obrony zachodnich granic cesarstwa wypracowano do 1818 roku. Za budową twierdzy w Brześciu Litewskim opowiedział się też, inżynier, wybitny strateg, Ignacy Prądzyński (1792-1850). Na pewno ten  napoleoński oficer, współzałożyciel Towarzystwa Patriotycznego, nie kierował się w tym przypadku sympatią do carskiej Rosji, ale realizmem politycznym, wnikliwą analizą sytuacji polityczno- historycznej i strategicznej, w jakiej znalazła się ówczesna Polska. Prądzyński- na kilkadziesiąt lat przed innym przewidywał, że dojdzie do konfrontacji Rosji z jej zachodnimi sąsiadami.
 Królestwo  Polskie (1815-1830)- zdominowane przez Rosję, stało się najbardziej wysuniętym na zachód obszarem strategicznym i posiadało ogromne znaczenie w planach obronnych-  zachodnich, granic imperium.
W związku z budową twierdzy przesunięto lokalizację dwóch miast: Brześcia Litewskiego i Terespola. Dotychczasowe ich tereny zajęto pod budowę i przedpole wielkiej twierdzy. Twierdzę wybudowano w latach 1836 -1842, według projektu gen inż. Karola Oppermana. Następnie, jej rozbudowa i modernizacja trwała do 1915 r.  W planach zakładano, że pełną gotowość bojową twierdza uzyska w 1921 r.
W skład twierdzy weszły trzy umocnienia: Kobryńskie na północy, Wołyńskie na południu, Terespolskie na zachodzie, a w samym środku Cytadela. Były to cztery wyspy połączone między sobą mostami i bramami. Twierdza zajmowała obszar ok. 4 km kwadratowych. Na zewnątrz otoczona była wałem głównym o wysokości 10 m przed którym znajdowały się rowy wypełnione wodą .
Tuż przed głównym (młodszym) nurtem rzeki Bug, od strony zachodniej, na terenie Umocnienia Terespolskiego usypano dzieło ziemne - mostowe umocnienie. Jego głównym zadaniem było zabezpieczenie i osłona stałego wiszącego mostu na Bugu. Tak usytuowany most- na dużej rzece, bezpośrednio w twierdzy, na przewidywanym strategicznym kierunku działań miał duże znaczenie. Umożliwiał szybki przemarsz wojsk własnych w stronę nieprzyjaciela- do ataku, lub sprawne, umiejętne i zorganizowane wycofanie się w przypadku odwrotu.
Mostowe umocnienie miało na celu zabezpieczenie mostu przed nagłym niespodziewanym zagarnięciem lub zniszczeniem przez wroga. Wraz z nadejściem wojsk obcych- w rejon rzeki i mostu, głównym zadaniem załogi mostowego umocnienia było maksymalne utrudnianie przekroczenia rzeki, a w ostatecznym wariancie wysadzenie mostu. Rozwój artylerii, a szczególnie wzrost zasięgu ognia oraz zbudowanie w następnych dziesięcioleciach dwóch kolejnych mostów na Bugu- spowodowało, że mostowe umocnienie przekształciło się w obszar szczególnie obronny.
 Taki obszar został nazwany- Przedmościem Terespolskim. Przedmoście miało bardzo duże znaczenie strategiczne, zabezpieczało bowiem drogi lądową (1823) i  żelazną -kolejową (1867-70) oraz stałe mosty na Bugu, na kierunku Warszawa-Moskwa. Wzrost zasięgu ognia artylerii wymusił, że obronę mostów przesunięto kilka kilometrów- dalej,  na zachód, od głównego nurtu rzeki. Celowi temu- w znacznym stopniu- został podporządkowany cały nowo wybudowany system fortów, punktów oporu i baterii artylerii, na obszarze przed mostami i rzeką.
W czasie wojny krymskiej 1853 -1856  wprowadzono na szerszą skalę działa gwintowane. Dzięki temu zwiększył się  zasięg artylerii, szybkostrzelność i siła rażenia. Z doświadczeń wojny krymskiej, fortyfikatorzy europejscy i rosyjscy wyciągnęli wnioski. Stwierdzili, że aby twierdzę  jak najdłużej utrzymać w swoim posiadaniu, oraz by mogła ona stawiać-jak najdłużej, skuteczny opór, należy otoczyć ją pierścieniem fortów. Chronologicznie ujmując, w latach 1878 - 1888 wybudowano wokół twierdzy wewnętrzny pierścień dziewięciu fortów. Oznaczono je" cyframi" rzymskimi od I - do IX. Były to forty ceglano -ziemne oddalone od 3 do 4 km od cytadeli. Po zachodniej stronie Bugu zbudowano Fort VI Terespol i Fort VII Łobaczew. Były to forty dwu wałowe. Na górnym wale znajdowały się stanowiska artylerii średniego zasięgu, a na dole wał dla piechoty.
  W latach 1913-15 wybudowano kolejny-zewnętrzny pierścień 12 fortów, a na  Przedmościu Terespolskim, w układzie promienistym, poczynając od północy wybudowano Fort "O" w Koroszczynie, "K" w Kobylanach, "L" w Lebiedziewie  i Fort"I" w Żukach.
 W czasie I wojny światowej ,po szybkim zdobyciu przez wojska niemieckie rosyjskich twierdz: Modlina, Kowna i Grodna, naczelne dowództwo odstąpiło od obrony Twierdzy Brześć Litewski.
 Tak więc, w  czasie I wojny światowej oblężenia Twierdzy Brześć Litewski- nie było. Były tylko walki opóźniające toczone w ramach aktywnej obrony terenu. W sierpniu 1915r.Rosjanie twierdzę sprawnie ewakuowali.
W okresie miedzy wojennym Brześć Litewski, a od 1923 Brześć nad Bugiem należał do Polski. Był siedzibą województwa poleskiego, dowództwa IX Okręgu Korpusu i Zbrojowni Nr 1.
To Polacy,  jako pierwsi, wykorzystali Cytadelę Twierdzy Brzeskiej w działaniach wojennych. W czasie kampanii wrześniowej, w dniach 14-17.09.1939 r. bronili dzielnie cytadeli, przed wojskami niemieckimi, a następnie nocą, po wyczerpaniu dalszych możliwości obrony ,ponad połowa stanu załogi, twierdzę szybko  opuściła.
Na mocy układów niemiecko-rosyjskich, Niemcy przekazali Brześć Związkowi Radzieckiemu. Granicę ustanowiono na Bugu, a na wysokości twierdzy, na kanale fortecznym dawnego Umocnienia Terespolskiego-teraz-Wyspa Pograniczna. Granica w tym miejscu przebiega tak i obecnie.
Później 22.06.1941 roku Twierdza Brzeska stała się jednym z pierwszych obiektów agresji wojsk niemieckich, w ramach "Planu Barbarossa"-inwazji na Związek Radziecki .Obrońcy Twierdzy na trwale zapisali się w historii i pamięci pokoleń.
Od 1956 r. na terenie Twierdzy Brzeskiej funkcjonuje Muzeum -Memorialny Kompleks Twierdza Brzeska-bohater.
Zapraszam do Brześcia.
Życzę następnego Tysiąclecia, w pokoju i rozkwicie.
Muzeum Archeologiczne Bereście w Brześciu. Na pierwszym planie pawilon współczesnej architektury o powierzchni 2400m kw.
W centralnej części pawilonu znajduje się oryginalna część wykopanego starego podgrodzia Brześcia.


Na powierzchni 1 hektara położonych jest 28 domów mieszkalnych i gospodarczych.Ulice były wymoszczone drewnianymi deskami.Na foto jedna z ulic.
Muzeum Archeologiczne w Brześciu-Berestie.  Foto: A.Korkotadze-2018 r.

 Brześć Litewski -wiek XVIII. Makieta znajduje się w Brzeskim Muzeum Sztuki
Rycina Erika Dahlabergh (1625-1703).
 Oblężenie Brześcia Litewskiego przez wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie- 13 maja 1657 r. Po prawej stronie ryciny widzimy budowlę w otoczeniu wież i napis-VILLA BŁOTKOWO.

Ta budowla, to pierwszy, dotychczas jedyny, unikatowy rysunek naszej osady, która w czterdzieści lat później-1697 r.uzyska prawa miejskie i stanie się- TERESPOLEM.
Tablica na skwerze w Terespolu.
Umocnienie mostowe.

Główne  wejście- na teren Twierdzy Brzeskiej, przedstawione na starych banknotach białoruskich z roku 1995 i 2000.

Brama Chełmska Twierdzy Brzeskiej na banknotach białoruskich z lat 1995 i 2000.

 Główny monument Twierdzy Brzeskiej- symbolizujący odwagę i wytrwałość radzieckich żołnierzy.
Tylna strona płaskorzeźby ze znanymi epizodami obrony twierdzy w 1941 roku.



Na terenie Cytadeli.
 Monumentalna kompozycja rzeźba- PRAGNIENIE nawiązująca do dramatycznej sytuacji obrońców- niedoboru wody.
Pomnik-obelisk wykonany- z metalu, w formie czterograniastego bagnetu rosyjskiego karabinu, systemu Mosina.
Wysokość 104.5m, waga 620 ton.


W Muzeum Twierdzy Brzeskiej, na terenie Cytadeli, znajduje się ekspozycja związana z polskim okresem Twierdzy lat 1919-1939.

Przy Bramie Północnej Twierdzy Brzeskiej. Foto: 2013 r.

 Cerkiew na terenie Cytadeli Twierdzy Brzeskiej. Foto:2012r.
 Cerkiew w Brześciu.Foto;maj 2013 r.
Kościół rzymsko-katolicki w Brześciu.Foto;październik 2013 r.
Dworzec kolejowy w Brześciu.Foto;maj 2013 r.
Pomnik-1000 lat Brześcia.

 Pamiątka z Brześcia.Kubek z flagą Białorusi. Na kubku herb miasta.


Tekst i pozostałe foto: K.Niczyporuk














Brak komentarzy:

Prześlij komentarz